Tín ngưỡng thờ thần Độc Cước ở Bắc Giang [Tín ngưỡng]

Thứ bảy - 13/12/2014 08:38

Bắc Giang là tỉnh trung du miền núi có nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước. Do cấu tạo địa chất, được thiên nhiên ban tặng, Bắc Giang có các con sông lớn chảy qua: Sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam để nối với các con sông Cái khác mang nước ra biển Đông. Ven các con sông này từ xa xưa đã được bồi đắp lượng phù sa tạo nên những cánh đồng trung du màu mỡ là điều kiện lý tưởng cho việc cấy lúa và trồng trọt, làm nông nghiệp, để duy trì và phát triển nòi giống.

Là người dân nông nghiệp nên từ ngàn đời nay, người dân Bắc Giang đã rất coi trọng tín ngưỡng thờ thần Mặt Trời và Mặt Trăng. Theo quan niệm của cư dân nông nghiệp, Mặt Trời là nguồn sinh lực vô biên mang tư cách thúc đẩy cho mọi sự sáng tạo của vũ trụ, còn Mặt Trăng là một tinh thể có yếu tố linh thiêng, thúc đẩy cho sự sinh sôi phát triển. Cũng vì thế người dân nông nghiệp rất coi trọng và quan tâm tới Mặt Trăng. Họ cho rằng thần Mặt Trăng là một gợi ý để cho nam nữ gần nhau, cho âm dương hoà hợp, cho của cải vật chất được tạo ra trên vùng đất này.

Tượng thần Độc Cước chùa Non Xuân (Hiệp Hòa). Ảnh: Ngọc Dưỡng

Trong tạo hình nghệ thuật, đặc biệt trong những công trình kiến trúc cổ chúng ta hay bắt gặp những mảng chạm khắc hình tượng Hổ phù nuốt Mặt Trời hoặc Mặt Trăng. Theo các nhà nghiên cứu văn hoá, dân tộc học, hình tượng này bắt nguồn từ tích chuyện thần thoại của Ấn Độ trong thời "khai thiên lập địa", chuyện: “Khuấy biển sữa". Con Quỷ vì uống được bát nước trường sinh nên bị nữ thần Visnou chém làm đôi nhưng không chết sau được đưa lên trời để trở thành hai ngôi sao Rahu (Hổ phùWink và Kétu (Kế đôWink. Căm thù thần Mặt Trời và thần Mặt Trăng, (vì thần Mặt Trời và thần Mặt Trăng mách với thần Visnou nên Quỷ giữ bị chém) Hổ phù luôn đuổi theo hai tinh thể này để tìm cách nuốt mà trả thù, tạo nên nhật thực và nguyệt thực. Là cư dân nông nghiệp thì rất sợ nguyệt thực toàn phần vì đó là điềm của hạn hán, mất mùa và đói khổ. Nên mỗi lần có nguyệt thực ta thường thấy người dân sử dụng tất cả những gì tạo nên âm thanh ầm ĩ để đuổi gấu ăn trăng, với ước mong Hổ phù sợ hãi mà phải nhả trăng ra. Bởi người dân tin rằng, nguyệt thực một phần là điềm được mùa rất lớn mang lại hạnh phúc no đủ. Hình tượng Hổ phù đang nhả Mặt Trăng ra đã được thể hiện rất nhiều trong tạo hình nghệ thuật của cư dân nông nghiệp và cả những biến tướng của nó trong các công trình kiến trúc. Câu chuyện dân gian liên quan đến Mặt Trăng theo dòng trôi chảy của tư duy liên tưởng được các nhà nghiên cứu văn hoá dẫn tới những hình tượng nhận dạng hoá thần Độc Cước.

 

 

Trong tạo hình nghệ thuật, nhiều biểu tượng dưới dạng thiếu thốn của cơ thể đã được một số nhà nghiên cứu cho rằng đó là biểu tượng của Mặt Trăng hoặc liên quan đến Mặt Trăng như hình tượng Hổ phù là một trong những điển hình. Về hiện tượng nhận dạng thì nổi bật nhất là thần Độc Cước mà chúng ta vẫn thấy thờ trong các di tích. Tín ngưỡng thờ thần Độc Cước mang nhiều nét dân dã và mang hơi thở về ước vọng truyền đời của nhân dân lao động Việt Nam. Những điểm di tích thờ thần Độc Cước thường gắn với văn hoá miền biển và các vùng sông nước, nhưng nhiều khi thần Độc Cước cũng đi sâu vào vùng đồng bằng trung du và các vùng văn hoá ven sông.

 

 

Bắc Giang là tỉnh trung du miền núi nhưng từ xa xưa cha ông ta đã có tín ngưỡng thờ thần Độc Cước trong các di tích đình, đền, chùa...có thể thấy các điểm thờ thần Độc Cước trên địa bàn tỉnh Bắc Giang như: đền thờ thần Độc Cước ở xã Tiên Sơn, huyện Việt Yên; điểm di tích thờ thần Độc Cước ở Chu Nguyên-thị trấn Vôi-Lạng Giang; điểm di tích thờ thần Độc Cước ở các vùng ven sông thuộc huyện Hiệp Hòa, Lục Nam; đình Nội Đông, chùa Vĩnh Nghiêm, Trí Yên, Yên Dũng; chùa Non Xuân, Lương Phong, Hiệp Hòa...Đặc biệt một số nơi còn có thần tích về vị thần này như ở Lục Nam và thần tích về vị thần Độc Cước ở Hiệp Hoà được kể lại như sau: "Ngày xưa có một anh thanh niên mồ côi cha mẹ, hàng ngày anh vẫn đơm đó trên sông đào, một hôm vào rừng kiếm củi anh thấy một chú hổ con bèn mang về nuôi, ngày ngày anh cùng con hổ ra bờ sông đơm đó. Một hôm anh có việc phải đi, dặn con hổ ở lại trông cá, lâu không thấy chủ về, con hổ ngủ thiếp đi, khi anh thanh niên quay về con hổ đang ngủ say, tưởng có người lạ đến lấy cá bèn bật dậy quật chết ngay lập tức, khi tỉnh ra thì đó là chủ mình, con hổ ân hận cứ nằm canh xác chủ không cho chôn, sau đó nó càm xác chủ qua vùng Sóc Sơn (Hà Nội)-Vĩnh Phúc và lại càm quay về, lúc này xác của chủ thối rữa ra, xương rơi khắp nơi, khi đi qua đất Sơn Giao thì một xương gióng chân rơi xuống. Ngày hôm sau chỗ đó có mối đùn lên cao, nhân dân trong vùng lập miếu thờ phụng sau đưa vào thờ trong đình và gọi là thần Độc Cước".

Đình Nội Đông (Lục Nam). Ảnh: Ngọc Dưỡng


Ở xã Tiên Sơn- huyện Việt Yên có đền thờ thần Độc Cước được xây dựng trên gò núi Lùn thuộc làng Thượng Lát. Đền nhìn về hướng Nam nơi có vực nước (được coi là rốn nước) của làng Thượng Lát khi mùa mưa tới và dòng sông Cầu chảy uốn lượn. Theo truyền lại đền đã có từ lâu đời, và đã được tu sửa, tôn tạo qua nhiều giai đoạn. Bình đồ kiến trúc ngôi đền hiện nay kiểu chữ đinh gồm tiền tế ba gian nhỏ nối hậu cung một gian. Phần liên kết các vì mái đền kiểu vì kèo, quá giang gác tường đơn giản. Trong hậu cung xây bệ thờ, trên bài trí đồ thờ tự và tượng thần Độc Cước cùng hai tượng võ quan hầu cận.

 

 

Về mặt tạo hình thì tượng Độc Cước không lớn, chỉ cao khoảng 15cm đến 50cm, tượng được thể hiện dưới dạng võ tướng với một nửa người theo lối bổ dọc, nửa còn lại là mây cuộn đang trong thế vần vũ. Tượng lộ nửa người bên phải, hoặc bên trái cũng có tượng lại chỉ thiếu phần chân hoặc phần tay. Áo của tượng dưới dạng của một võ tướng còn được gọi là áo giáp nhẫn nhục, nhằm chống dục vọng để hướng tới việc hành đạo. Hằng năm vào các ngày sự lệ nhân dân ở các địa phương có điểm di tích thờ thần Độc Cước nói trên vẫn cúng lễ tôn thờ theo sự lệ cổ truyền của địa phương mình.

 

 

Như vậy hình tượng thần Độc Cước được sinh ra vì nhu cầu của người dân địa phương mà tồn tại từ bao đời nay. Rõ ràng về nhận dạng, Ngài chỉ có một nửa người, hoặc thiếu thốn một phần cơ thể, theo các nhà nghiên cứu văn hoá, thường coi đó như một biểu tượng nhận dạng của mặt trăng (trăng thượng tuần và trăng hạ tuần thường bị khuyết một nửa), nhưng tuỳ từng nơi mà chức năng của Ngài có khác nhau để thích ứng với yêu cầu của cuộc sống. Những điểm thờ thần Độc Cước hay ở các vùng miền ven biển như ở Thanh Hoá, Hải Dương, Nam Hà... Đền Độc Cước ở Sầm Sơn, Thanh Hoá nhìn thẳng xuống bãi biển, mà nơi đó đầy những mảng được làm bằng bương của ngư dân đánh cá ngoài khơi, cũng theo các nhà nghiên cứu văn hoá mảng bương đó có tác dụng tốt trong việc chống sóng, chống chìm. Câu chuyện gắn với thần Độc Cước ở ngôi đền này còn đề cập tới việc ngài đã bảo vệ dân cư trên cạn mà người ta như đọc được ở chỗ Ngài đồng nhất với thần sấm sét khi giương cao lưỡi tầm sét (Phủ Việt) để diệt trừ bọn thuỷ quái của biển cả và lụt lội. Còn riêng đền thờ thần Độc Cước ở Tiên Sơn- Việt Yên -Bắc Giang xây mặt nhìn về nơi có vực nước phía trước làng Thượng Lát và dòng sông Cầu. Theo lời truyền lại, từ xa xưa vùng đất này vốn là nơi sơn cùng thuỷ tận, phía sau làng có dãy núi chùa Bổ Đà, núi Phượng Hoàng phía trước có dòng sông Cầu, khi mùa mưa tới nước từ phía thượng nguồn dồn về, các cánh đồng và một số xóm nhỏ thường bị ngập lụt, ngôi đền thờ thần Độc Cước du khách muốn vào thăm cũng phải đi thuyền khoảng gần 1km mới tới được. Theo chúng tôi bước đầu nhận định, tín ngưỡng thờ thần Độc Cước ở Tiên Sơn- Việt Yên, cũng gắn với văn hoá vùng ven sông (sông Cầu). Đó là ước vọng muôn đời của người dân nông nghiệp mong cho nước sông không dâng cao, nhân dân không bị lụt lội, cuộc sống được ấm no hạnh phúc. Và với nhiều điểm di tích khác thờ thần Độc Cước thuộc các huyện Lạng Giang, Hiệp Hoà, Lục Nam việc thờ thần Độc Cước cũng là ước vọng ngàn đời của người dân địa phương như mong ước nói trên.

 

 

Theo dòng trôi chảy của tư duy liên tưởng dân dã, câu chuyện thờ thần Độc Cước ở tỉnh Bắc Giang và những nhận định bước đầu của chúng tôi về tín ngưỡng thờ Ngài ở đây chỉ là một góc cạnh nào đó trong địa vực văn hoá thần Độc Cước. Việc tôn thờ thần Độc Cước còn được nhiều nhà nghiên cứu cho rằng: "không phải do thuỷ triều theo dòng sông mà ăn sâu vào đất liền, đây là một hiện tượng theo dòng di chuyển của các thương thuyền từ ngoài biển vào, cụ thể là các thương thuyền đi theo các dòng sông từ ngoài biển vào để đem hải sản lên miền ngược rồi đem sản vật của rừng núi về xuôi và lưu thông đến mọi miền đất nước". Theo các con thuyền này thì có thể văn hoá biển cũng được nhập vào các vùng đất liên quan, trong đó có vùng đất ven sông ở Bắc Giang mà hình tượng nổi bật là thần Độc Cước được tôn thờ trong các di tích.

 

 

Sẽ còn nhiều những nhận định khác nữa về vị thần Độc Cước này và rất cần những nhà nghiên cứu văn hoá quan tâm làm sáng tỏ hơn nữa tín ngưỡng thờ thần Độc Cước ở Bắc Giang. Tín ngưỡng thờ thần Độc Cước là nét văn hoá đẹp trong kho tàng văn hoá cổ truyền dân tộc, tín ngưỡng này cần được bảo tồn và khai thác nhằm giữ gìn di sản văn hoá của tỉnh nhà nói riêng, di sản văn hoá dân tộc nói chung.

 

 

 

 

Người đăng tin: Lê Văn Nhàn

 

 

 

 

Tác giả bài viết: Đồng Ngọc Dưỡng

Nguồn tin: www.vanhoabacgiang.vn


 
 
Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá
Click để đánh giá bài viết

Những tin mới hơn

 

Những tin cũ hơn

Đăng tin miễn phí tại Lienketviet.net
Đăng tin miễn phí tại lienketviet.net

Đăng bài viết thơ ca - văn hóa - lễ hội

Đăng tải hình ảnh trực tuyến miễn phí

Tạo chữ thư pháp, ghép ảnh trực tuyến

Đọc nhiều nhất
Trở về trước